Φαινόμενο placebo και υδρογόνο: γιατί οι μελέτες χρησιμοποιούν εικονικό αέριο και τι σημαίνει αυτό για τις μαρτυρίες
Όποιος διαβάζει ενθουσιώδεις μαρτυρίες για το νερό υδρογόνου ή την εισπνοή υδρογόνου, αργά ή γρήγορα αναρωτιέται εύλογα: αισθάνεται πράγματι το άτομο κάποια επίδραση από το υδρογόνο ή αρκεί και μόνο η προσδοκία ότι κάνει κάτι καλό για τον εαυτό του για να νιώσει καλύτερα; Οι αξιόπιστες μελέτες αντιμετωπίζουν ακριβώς αυτό το ερώτημα με σχεδιασμό εικονικού αερίου ή εικονικού νερού, όπου κανείς δεν γνωρίζει κατά τη διάρκεια της δοκιμής ποιος λαμβάνει την ενεργή εκδοχή. Αυτό το άρθρο εξηγεί τι σημαίνουν στην πράξη το φαινόμενο placebo και η τυφλοποίηση, δείχνει μέσα από δύο πραγματικές μελέτες πώς εφαρμόζεται ένας τέτοιος σχεδιασμός και ολοκληρώνεται με μια λίστα ελέγχου που θα σε βοηθήσει να αξιολογήσεις ευκολότερα την επόμενη μελέτη για το υδρογόνο ή την επόμενη μαρτυρία χρήστη.
- Το placebo είναι ένα πραγματικό, μετρήσιμο φαινόμενο και εμφανίζεται κυρίως σε υποκειμενικά συμπτώματα, όπως ο πόνος, αλλά από μόνο του δεν αποδεικνύει αν ένα προϊόν έχει και κάποια πρόσθετη επίδραση.
- Τυφλοποίηση σημαίνει ότι οι συμμετέχοντες και συχνά και το προσωπικό της μελέτης δεν γνωρίζουν κατά τη διάρκεια της δοκιμής ποιος λαμβάνει την ενεργή εκδοχή.
- Δύο πραγματικές μελέτες δείχνουν συγκεκριμένα την αρχή: μία για την εισπνοή σε άτομα με Πάρκινσον και μία για την κατανάλωση σε άτομα με σύνδρομο πόνου της ουροδόχου κύστης.
- Δεν μπορείς να αναπαράγεις την τυφλοποίηση στο σπίτι, γιατί γνωρίζεις πάντα ποια συσκευή ή ποιο μπουκάλι χρησιμοποιείς.
Γιατί τίθεται εξαρχής το ερώτημα του placebo για το νερό υδρογόνου και την εισπνοή υδρογόνου
Μια προσωπική μαρτυρία και ένα διαφημιστικό κείμενο δεν είναι το ίδιο με ένα ελεγχόμενο αποτέλεσμα μελέτης, ακόμη κι αν χρησιμοποιούν τις ίδιες λέξεις. Κάποιος που αναφέρει ότι έπειτα από τρεις εβδομάδες τακτικής χρήσης έχει περισσότερη ενέργεια ή λιγότερη δυσκαμψία στις αρθρώσεις περιγράφει μια πραγματική προσωπική εμπειρία. Αυτό που δεν αποκαλύπτει από μόνη της αυτή η εμπειρία είναι τι την προκάλεσε: το ίδιο το υδρογόνο, η νέα ρουτίνα, η αυξημένη προσοχή στο σώμα ή απλώς η προσδοκία ότι θα βοηθούσε. Επομένως, το ερώτημα αν εμπλέκεται το placebo δεν αποτελεί ένδειξη δυσπιστίας προς το άτομο, αλλά μεθοδολογικό ερώτημα: πώς μπορεί να διαχωριστεί η καθαρή επίδραση της προσδοκίας από μια πιθανή άμεση επίδραση; Αυτός ακριβώς ο διαχωρισμός είναι κάτι που πρέπει να επιτυγχάνει μια καλή μελέτη και δεν μπορεί να επιτύχει μια μεμονωμένη μαρτυρία χρήστη. Όποιος ενδιαφέρεται γενικότερα για τα όρια ανάμεσα σε έναν αξιόπιστο ισχυρισμό και τη γλώσσα του μάρκετινγκ γύρω από το νερό υδρογόνου, θα βρει και μια ξεχωριστή ανάλυση συνηθισμένων μύθων για το νερό υδρογόνου, ενώ το ερώτημα αν το νερό υδρογόνου παρουσιάζει συνολικά μετρήσιμες επιδράσεις εξετάζεται σε ένα ξεχωριστό, ευρύτερο άρθρο για τα διαθέσιμα στοιχεία από τις μελέτες. Το παρόν άρθρο έχει πιο περιορισμένο αντικείμενο: αφορά αποκλειστικά τον τρόπο με τον οποίο οι ερευνητές ελέγχουν μεθοδολογικά το placebo και τις προσδοκίες, καθώς και τα συμπεράσματα που μπορείς να αντλήσεις για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεις τις μελέτες και τις μαρτυρίες χρηστών.
Τι είναι το φαινόμενο placebo – και τι δείχνουν πραγματικά οι έρευνες
Το φαινόμενο placebo περιγράφει μια πραγματική βελτίωση που προκύπτει αποκλειστικά από την προσδοκία μιας θεραπείας, ανεξάρτητα από το αν η ίδια η θεραπεία έχει κάποια επίδραση. Μια μεγάλη ανασκόπηση της Cochrane αξιολόγησε 202 μελέτες ελεγχόμενες με placebo σε πολλούς διαφορετικούς κλινικούς τομείς και δεν διαπίστωσε σημαντική γενική κλινική επίδραση από τις παρεμβάσεις placebo. Τα πιο σαφή αποτελέσματα, αν και εξακολουθούσαν να είναι μέτρια και αβέβαια, παρατηρήθηκαν σε εκβάσεις που αναφέρουν οι ίδιοι οι ασθενείς, όπως ο πόνος ή η ναυτία, ενώ οι αντικειμενικά μετρημένες τιμές επηρεάστηκαν ελάχιστα (Hróbjartsson & Gøtzsche, Cochrane Database of Systematic Reviews 2022). Αυτή η διάκριση είναι σημαντική για την αξιολόγηση των μελετών για το υδρογόνο: μια υποκειμενική αναφορά όπως «αισθάνομαι πιο ενεργητικός» είναι ακριβώς το είδος αποτελέσματος στο οποίο είναι πιθανότερο να συμβάλει το placebo, ενώ μια εργαστηριακή τιμή, όπως ένας δείκτης φλεγμονής, επηρεάζεται λιγότερο από αυτό.
Γιατί οι μικρότερες μελέτες συχνά δείχνουν μεγαλύτερες επιδράσεις
Η ίδια ανάλυση της Cochrane διαπίστωσε ότι οι μικρότερες μελέτες έτειναν να δείχνουν μεγαλύτερες επιδράσεις placebo από τις μεγαλύτερες. Αυτό οφείλεται, μεταξύ άλλων, στο ότι στις μελέτες με λίγους συμμετέχοντες η τύχη παίζει μεγαλύτερο ρόλο και μεμονωμένα, εντυπωσιακά θετικά αποτελέσματα μπορούν να αλλοιώσουν περισσότερο τη συνολική εικόνα. Αυτό έχει σημασία, επειδή οι περισσότερες μέχρι σήμερα μελέτες για το υδρογόνο, συμπεριλαμβανομένων των δύο που περιγράφονται παρακάτω, έχουν δεκάδες συμμετέχοντες και όχι εκατοντάδες. Επομένως, ένα εντυπωσιακά θετικό αποτέλεσμα από μια τέτοια μικρή μελέτη χρειάζεται πιο προσεκτική ερμηνεία από το ίδιο αποτέλεσμα σε μια μεγάλη μελέτη.
Εξήγηση της τυφλοποίησης: μονή και διπλή
Η τυφλοποίηση είναι η διαδικασία με την οποία οι μελέτες θέτουν υπό έλεγχο ακριβώς αυτές τις επιδράσεις της προσδοκίας. Με αυτήν διασφαλίζεται σκόπιμα ότι οι συμμετέχοντες και, ανάλογα με τον σχεδιασμό, και το προσωπικό της μελέτης δεν γνωρίζουν κατά τη διάρκεια της δοκιμής ποιος λαμβάνει την ενεργή εκδοχή και ποιος την εκδοχή placebo (NCATS Toolkit, λήμμα γλωσσαρίου «Τυφλοποίηση»). Μια μελέτη είναι μονά τυφλή όταν μόνο ο συμμετέχων δεν γνωρίζει ποια εκδοχή λαμβάνει ή διπλά τυφλή όταν δεν το γνωρίζει ούτε το άτομο που καταγράφει τα συμπτώματα ή τις μετρήσεις. Η ίδια η μελέτη θα πρέπει να αναφέρει ποιες ακριβώς πλευρές είχαν τυφλοποιηθεί· αξίζει να μην το θεωρείς δεδομένο, αλλά να το ελέγχεις στην ενότητα της μεθοδολογίας.
Πώς είναι ο σχεδιασμός εικονικού αερίου στην εισπνοή υδρογόνου
Ένα παράδειγμα πρακτικής εφαρμογής είναι μια τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με placebo πιλοτική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2021 και εξέτασε την εισπνοή υδρογόνου σε άτομα με Πάρκινσον. Οι ερευνητές κατασκεύασαν τη συσκευή placebo αποσυνδέοντας το ηλεκτρόδιο ηλεκτρόλυσης από ένα κατά τα άλλα πανομοιότυπο μηχάνημα: η αντλία αέρα συνέχιζε να λειτουργεί και δημιουργούσε αισθητή ροή αέρα, απλώς χωρίς υδρογόνο. Η μελέτη περιγράφει ρητά την ενεργή συσκευή και τη συσκευή placebo ως μη διακρίσιμες (Hirayama et al., πιλοτική μελέτη για την εισπνοή υδρογόνου σε άτομα με Πάρκινσον). Από τους 20 συμμετέχοντες που εντάχθηκαν, αξιολογήθηκαν οι 15, οι οποίοι πραγματοποίησαν μία ωριαία συνεδρία δύο φορές την ημέρα επί 16 εβδομάδες. Στην κύρια μέτρηση, τη συνολική βαθμολογία κινητικότητας MDS-UPDRS, δεν παρατηρήθηκε στο τέλος σημαντική διαφορά ανάμεσα στην ομάδα υδρογόνου και την ομάδα placebo, ενώ δεν αναφέρθηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες. Οι ίδιοι οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι το μικρό δείγμα περιορίζει την ισχύ των συμπερασμάτων. Επομένως, η μελέτη αυτή αποτελεί παράδειγμα ορθής μεθοδολογικής εφαρμογής ενός σχεδιασμού εικονικού αερίου, όχι οριστική κρίση για την εισπνοή υδρογόνου συνολικά ή για κάποια συγκεκριμένη πάθηση.
Εικονικό νερό: πώς ελέγχεται μια δοκιμή νερού υδρογόνου
Η ίδια αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και στα υγρά, στην περίπτωση της κατανάλωσης νερού υδρογόνου, όπως δείχνει μια τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με placebo μελέτη του 2013. Στη μελέτη, 30 άτομα με σύνδρομο πόνου της ουροδόχου κύστης (διάμεση κυστίτιδα) έλαβαν, σε αναλογία 2:1 και για οκτώ εβδομάδες, είτε νερό πλούσιο σε υδρογόνο είτε εξωτερικά πανομοιότυπο νερό placebo (Matsumoto et al., μελέτη για το νερό πλούσιο σε υδρογόνο σε άτομα με διάμεση κυστίτιδα). Οι βαθμολογίες πόνου μειώθηκαν σημαντικά και στις δύο ομάδες και η διαφορά ανάμεσα στο νερό υδρογόνου και το placebo δεν έφτασε σε στατιστική σημαντικότητα, παρότι ορισμένοι συμμετέχοντες ανέφεραν μεγάλη βελτίωση. Το μοτίβο μοιάζει με εκείνο της μελέτης εισπνοής: μια πραγματική, ορθά τυφλοποιημένη ομάδα placebo, ένα σχετικά μικρό δείγμα και ένα αποτέλεσμα που δεν ξεχωρίζει από το placebo στην κύρια μέτρηση. Για να συγκρίνεις τις μορφές, αξίζει επίσης να ρίξεις μια ματιά σε ένα μπουκάλι νερού υδρογόνου, αν και αυτή η μεμονωμένη μελέτη για τον πόνο της ουροδόχου κύστης δεν επιτρέπει να εξαχθεί συμπέρασμα για κάποια συγκεκριμένη συσκευή ή μάρκα.
Γιατί δεν μπορείς να τυφλοποιήσεις τον εαυτό σου στο σπίτι
Η καθοριστική διαφορά από μια μελέτη είναι ότι στο σπίτι γνωρίζεις πάντα ποια συσκευή λειτουργεί ή ποιο μπουκάλι έχεις μόλις γεμίσει. Ακριβώς αυτή τη γνώση εξουδετερώνει σκόπιμα η τυφλοποίηση, επειδή η προσδοκία μπορεί να επηρεάσει την αξιολόγηση πριν καν αισθανθείς οτιδήποτε. Επιπλέον, υπάρχει και μια απολύτως φυσιολογική επίδραση της προσοχής: είναι πιθανότερο να θυμάσαι τις ημέρες που αισθάνεσαι πράγματι καλύτερα παρά τις ημέρες που δεν αλλάζει τίποτα, επειδή οι αξιοσημείωτες εμπειρίες μένουν γενικά πιο εύκολα στη μνήμη από τις συνηθισμένες. Αυτό δεν είναι προσωπική αδυναμία, αλλά ένα γνωστό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης μνήμης. Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι ένα θετικό προσωπικό αποτέλεσμα είναι φανταστικό. Σημαίνει μόνο ότι από αυτό και μόνο δεν μπορείς να καταλάβεις αν τον καθοριστικό ρόλο έπαιξε μια άμεση επίδραση, η νέα ρουτίνα, η μεγαλύτερη προσοχή στην κατάστασή σου ή απλώς η φυσιολογική διακύμανση από μέρα σε μέρα.
Λίστα ελέγχου: πώς να αξιολογείς κάθε μελέτη για το υδρογόνο
Με βάση τα δύο παραπάνω παραδείγματα, μπορείς να αξιολογείς κάθε επόμενη μελέτη που συναντάς εξετάζοντας τα ίδια σημεία:
- Είδος ελέγχου: Υπάρχει ομάδα placebo ή εικονικής παρέμβασης ή η σύγκριση γίνεται μόνο με μια ομάδα που δεν έλαβε θεραπεία;
- Τυφλοποίηση: Ποιοι δεν γνωρίζουν ποιος λαμβάνει ποια εκδοχή — μόνο οι συμμετέχοντες ή και το άτομο που καταγράφει τη μέτρηση;
- Μέγεθος δείγματος και διάρκεια: Μία δωδεκάδα έως μερικές δεκάδες άτομα που συμμετέχουν για αρκετές εβδομάδες, όπως και στα δύο παραπάνω παραδείγματα, περιορίζουν το βάρος που μπορεί να έχει ένα μεμονωμένο αποτέλεσμα.
- Μέτρηση: Μια υποκειμενική αναφορά, όπως ο πόνος, η διάθεση ή η εξάντληση, επηρεάζεται από το placebo περισσότερο από μια αντικειμενική εργαστηριακή μέτρηση.
- Προκαταχώριση: Ένας σχεδιασμός μελέτης που έχει καθοριστεί εκ των προτέρων, όπως στην πιλοτική μελέτη για το Πάρκινσον, είναι δυσκολότερο να προσαρμοστεί εκ των υστέρων στα αποτελέσματα.
Τι σημαίνει αυτό για τις δικές σου προσδοκίες
Μια λογική προσέγγιση είναι να αντιμετωπίζεις τις προδιαγραφές μιας συσκευής, όπως την παροχή, την καθαρότητα και τη διάρκεια της συνεδρίας, ως πληροφορίες αναφοράς για τη δική σου απόφαση και όχι ως υπόσχεση αποτελέσματος. Για παράδειγμα, στο Μηχανή εισπνοής υδρογόνου Hydrion Zenith μπορείς να συγκρίνεις, με βάση τις πληροφορίες του κατασκευαστή, επτά επίπεδα παροχής από 300 έως 1.800 ml/min, καθώς και τη λειτουργία καθαρού υδρογόνου ή μείγματος υδρογόνου-οξυγόνου (σελίδα προϊόντος Hydrion Zenith), ανεξάρτητα από το τι έδειξε ή δεν έδειξε μια μεμονωμένη μελέτη για μια εντελώς διαφορετική πάθηση. Αν θέλεις να μάθεις περισσότερα πριν καν ξεκινήσει μια συνεδρία εισπνοής, θα βρεις πρακτικές κατευθύνσεις στο άρθρο για ερωτήματα που αξίζει να διευκρινιστούν πριν από μια εισπνοή υδρογόνου, ενώ τα ζητήματα ασφάλειας που σχετίζονται με το μέγεθος του χώρου και τον αερισμό εξετάζονται σε ξεχωριστό άρθρο για τα όρια ασφαλείας κατά την εισπνοή υδρογόνου. Μια απλή και ειλικρινής προσθήκη είναι ένα λιτό ημερολόγιο των συνεδριών και της κατάστασής σου, με ημερομηνίες και κριτήρια που θα έχεις σκεφτεί πριν ξεκινήσεις, αντί να τα ανασυνθέτεις εκ των υστέρων από τη μνήμη σου. Έτσι, είτε η προσωπική εμπειρία αποδειχθεί τελικά καθοριστική για σένα είτε όχι, θα έχεις τουλάχιστον ρεαλιστικές προσδοκίες για το τι μπορεί και τι δεν μπορεί να δείξει μία μεμονωμένη δοκιμή.
