Είναι απάτη το υδρογονούχο νερό; Τι είπε η κριτική του 2017
Αν έφτασες εδώ επειδή διάβασες ένα άρθρο ή άκουσες κάποιον να λέει ότι ένας Ούγγρος επιστήμονας χαρακτήρισε ευθέως το υδρογονούχο νερό απάτη, η σύντομη απάντηση είναι ότι η κριτική αφορούσε έναν συγκεκριμένο ισχυρισμό του μάρκετινγκ και όχι το ίδιο το φυσικό φαινόμενο της διάλυσης αερίου υδρογόνου στο νερό. Τον Νοέμβριο του 2017, σε ομιλία στην Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών, ο István Fábián, καθηγητής Χημείας στο Πανεπιστήμιο του Debrecen, επέκρινε ταυτόχρονα αρκετά εντελώς διαφορετικά προϊόντα, ένα από τα οποία ήταν νερό εμπλουτισμένο με υδρογόνο, το οποίο διαφημιζόταν ως αντιοξειδωτικό και αποτοξινωτικό. Ωστόσο, τα δημοσιεύματα για την εκδήλωση συγχώνευσαν διαφορετικά προϊόντα και ισχυρισμούς, γι’ αυτό αξίζει να ξεκαθαρίσουμε ακριβώς σε τι αφορούσε η συγκεκριμένη κριτική και τι μπορούμε να θεωρήσουμε σήμερα δεδομένο, μετά από χρόνια έρευνας και μια επίσημη γνωμοδότηση για την ασφάλεια των τροφίμων.
- Η κριτική του 2017 στόχευε τη διατύπωση του μάρκετινγκ για το υδρογονούχο νερό —τους ισχυρισμούς περί «αντιοξειδωτικής και αποτοξινωτικής δράσης»— και όχι το φυσικό γεγονός ότι το αέριο υδρογόνο διαλύεται στο νερό.
- Στην ίδια εκδήλωση επικρίθηκαν επίσης ισχυρισμοί για οξυγονωμένο νερό και για τη «μνήμη του νερού», αλλά με διαφορετικά χημικά επιχειρήματα σε κάθε περίπτωση, τα οποία δεν αφορούν το υδρογόνο.
- Η συγκέντρωση υδρογόνου, εκφρασμένη σε PPB, είναι πραγματικό, μετρήσιμο φυσικό μέγεθος, αλλά το πόσο αξιόπιστος είναι ένας αριθμός που δίνει ένας κατασκευαστής εξαρτάται από τη μέθοδο μέτρησης.
- Η τρέχουσα κλινική έρευνα υποστηρίζει την ασφάλεια, αλλά δεν θεωρεί αποδεδειγμένη την αποτελεσματικότητα για καμία συγκεκριμένη κατάσταση υγείας.
Τι είπε πραγματικά η ακαδημαϊκή ομιλία του 2017;
Στο πλαίσιο της σειράς εκδηλώσεων «Γιορτή της Επιστήμης», που διοργανώθηκε στην Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών, ο István Fábián, χημικός και καθηγητής και επικεφαλής τμήματος στο Πανεπιστήμιο του Debrecen, εξέτασε σε μία ομιλία αρκετά «θαυματουργά νερά» που κυκλοφορούσαν τότε στην αγορά. Χαρακτήρισε το νερό εμπλουτισμένο με υδρογόνο, το οποίο διαφημιζόταν ως αντιοξειδωτικό και αποτοξινωτικό, ισχυρισμό του οποίου η αβάσιμη φύση είναι προφανής σε όποιον έχει έστω και στοιχειώδεις γνώσεις Χημείας (πηγή: Στην Ακαδημία αποκαλύφθηκαν οι απάτες με τα θαυματουργά νερά — Index). Το δημοσίευμα του index.hu δεν παρέθεσε περαιτέρω χημική ανάλυση για τον συγκεκριμένο ισχυρισμό, αλλά κατέγραψε μόνο τον ίδιο τον χαρακτηρισμό — κάτι σημαντικό, επειδή συχνά ακριβώς αυτή η ανάλυση λείπει από τον αναγνώστη για να κρίνει σε τι ακριβώς αναφέρεται η κριτική.
Ένα δημοσίευμα επέκρινε δύο προϊόντα και ένα άλλο αναφέρθηκε σε τρίτο
Το ίδιο δημοσίευμα του index.hu δεν περιορίστηκε στο υδρογονούχο νερό: εξέτασε και ένα άλλο προϊόν, που επίσης διαφημιζόταν ως «θαυματουργό νερό», αυτή τη φορά χρησιμοποιώντας ένα διαφορετικό φυσικοχημικό επιχείρημα, σχετικό με το συγκεκριμένο αέριο. Ο ομιλητής απέρριψε το οξυγονωμένο νερό επειδή, υπό κανονική ατμοσφαιρική πίεση, το νερό δεν μπορεί να συγκρατήσει τόσο διαλυμένο οξυγόνο όσο ισχυρίζονται οι διαφημίσεις, ενώ το στομάχι δεν είναι προετοιμασμένο να απορροφήσει το διαλυμένο οξυγόνο (πηγή: Στην Ακαδημία αποκαλύφθηκαν οι απάτες με τα θαυματουργά νερά — Index). Το επιχείρημα για το οξυγόνο δεν μπορεί να εφαρμοστεί χημικά στο υδρογόνο, επειδή πρόκειται για διαφορετικό αέριο και διαφορετικές συνθήκες διαλυτότητας. Την ίδια εκδήλωση κάλυψε και μια άλλη εφημερίδα, η Origo, και τα δύο άρθρα μαζί προσφέρουν πληρέστερη εικόνα για όσα ειπώθηκαν εκείνη την ημέρα: το ρεπορτάζ της Origo αναφέρθηκε σε ένα τρίτο προϊόν, που επίσης χαρακτηριζόταν «θαυματουργό νερό» και για το οποίο θα μιλήσουμε παρακάτω.
Σε τι αφορούσε κάθε κριτική — και σε τι όχι
Η συνηθέστερη παρανόηση είναι ότι ο αναγνώστης θυμάται ολόκληρη την ομιλία ως μία ενιαία «αποκάλυψη των θαυματουργών νερών», ενώ κάθε επιμέρους κριτική βασίστηκε σε διαφορετικό επιχείρημα. Η κριτική για το υδρογονούχο νερό στόχευε τη διατύπωση του μάρκετινγκ —το ότι οι κατασκευαστές προωθούσαν το προϊόν μέσω ισχυρισμών για αποτελέσματα στην υγεία, όπως αντιοξειδωτική δράση και αποτοξίνωση— και όχι το ίδιο το γεγονός ότι το αέριο υδρογόνο διαλύεται φυσικά στο νερό. Όπως είδαμε παραπάνω, το επιχείρημα για το οξυγονωμένο νερό αφορούσε την αδυναμία συγκράτησης και απορρόφησης, κάτι που αφορά ένα διαφορετικό αέριο και ένα διαφορετικό φυσιολογικό ερώτημα.
Το ρεπορτάζ της Origo αφορούσε αυτή την τρίτη κατηγορία, που επίσης αποκαλούνταν «θαυματουργό νερό»: αντέκρουσε τους ισχυρισμούς για τη «μνήμη του νερού» (νερό pi, νερό επεξεργασμένο με δονήσεις), επισημαίνοντας ότι οι δομές δεσμών υδρογόνου στο νερό αναδιατάσσονται μέσα σε 10^-12 - 10^-11 δευτερόλεπτα, επομένως το νερό δεν μπορεί να «θυμάται» οποιαδήποτε προηγούμενη επεξεργασία (πηγή: Ο μύθος του θαυματουργού νερού που θεραπεύει τα πάντα — Origo). Το επιχείρημα για τη μοριακή δομή και τη «μνήμη» του νερού δεν αφορά το διαλυμένο αέριο υδρογόνο, και δεν είναι σκόπιμο να συγχέουμε τα δύο, καθώς πρόκειται για εντελώς διαφορετικό φυσικό ζήτημα.
Πώς μετριέται στην πράξη η συγκέντρωση διαλυμένου υδρογόνου
Αφού ξεκαθαρίσαμε σε τι αφορούσε κάθε κριτική, απομένει ένα συγκεκριμένο και επαληθεύσιμο ερώτημα: πόσο υδρογόνο περιέχει πράγματι το νερό σε ένα συγκεκριμένο μπουκάλι ή μια συσκευή, και πώς μπορούμε να το γνωρίζουμε; Η συγκέντρωση υδρογόνου, εκφρασμένη σε PPB ή PPM, είναι πραγματικό, μετρήσιμο φυσικό μέγεθος, αλλά οι μέθοδοι μέτρησης δεν είναι εξίσου αξιόπιστες, οπότε ένας αριθμός από μόνος του δεν λέει πολλά. Μια ανάλυση που δημοσιεύτηκε σε επιστημονικό περιοδικό το 2022 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι μετρητές ORP (μετρητές δυναμικού οξειδοαναγωγής) δεν είναι κατάλληλοι για την εκτίμηση ή τη σύγκριση της συγκέντρωσης διαλυμένου H2, επειδή το pH, η θερμοκρασία και το περιθώριο σφάλματος της ίδιας της συσκευής μπορούν να επηρεάσουν την ένδειξη σε μεγαλύτερο βαθμό από το ίδιο το διαλυμένο υδρογόνο (πηγή: Το ORP δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για την εκτίμηση ή τη σύγκριση συγκεντρώσεων υδατικού H2 — Frontiers in Food Science and Technology, 2022). Με άλλα λόγια, μια αρνητική τιμή ORP δείχνει μόνο ότι υπάρχει κάποια ποσότητα διαλυμένου υδρογόνου στο νερό, όχι όμως πόσο ακριβώς.
Γιατί ένας αριθμός δεν αρκεί, αν δεν ξέρουμε πώς μετρήθηκε
Η μέθοδος της οξειδοαναγωγικής τιτλοδότησης δίνει πιο άμεση εικόνα για το διαλυμένο υδρογόνο απ’ ό,τι η μέτρηση ORP, αν και ούτε αυτή είναι τέλεια διαδικασία. Αυτή η διαφορά έχει σημασία για τον αγοραστή, επειδή πίσω από μια τιμή PPB που ανακοινώνει ο κατασκευαστής μπορεί να βρίσκεται διαφορετική μέθοδος μέτρησης, η οποία καθορίζει σε μεγάλο βαθμό πόσο συγκρίσιμες είναι οι τιμές δύο διαφορετικών προϊόντων. Αν θέλεις να καταλάβεις λεπτομερέστερα τι ακριβώς σημαίνει η διαφορά μεταξύ PPB και PPM και πώς συνδέονται οι μονάδες μέτρησης, το ξεχωριστό άρθρο μας προσφέρει μια πλήρη επισκόπηση: αναλυτική εξήγηση των τιμών PPB και PPM στο υδρογονούχο νερό. Για όσους θέλουν να δουν, πέρα από τα στοιχεία του κατασκευαστή, και αποτελέσματα μέτρησης που έχουν επαληθευτεί από ανεξάρτητο τρίτο μέρος, η έκθεση ανεξάρτητων εργαστηριακών δοκιμών των Hydrion Core και Pulse παρουσιάζει πώς γίνεται στην πράξη ένας τέτοιος εξωτερικός έλεγχος.
Τι λέει σήμερα η επιστήμη — και τι δεν λέει
Στα χρόνια που μεσολάβησαν από την ομιλία του 2017, η έρευνα και το ρυθμιστικό πλαίσιο έχουν επίσης διευρυνθεί, και αξίζει να ξεχωρίσουμε τη σημερινή εικόνα από το στιγμιότυπο που είχαμε πριν από επτά χρόνια. Σύμφωνα με δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό του 2023, η οποία συνοψίζει κλινικές δοκιμές, οι περισσότερες μελέτες για το μοριακό υδρογόνο παραμένουν μικρής κλίμακας, ενώ οι συγγραφείς χαρακτήρισαν ορισμένες ρητά ως μελέτες περίπτωσης. Παρότι αρκετές μελέτες υποστηρίζουν την ασφάλεια, η αποτελεσματικότητα δεν θεωρείται αποδεδειγμένη για καμία συγκεκριμένη κατάσταση υγείας· οι συγγραφείς ζητούν μεγαλύτερες, ελεγχόμενες, διπλά τυφλές, τυχαιοποιημένες μελέτες προτού διατυπωθεί οποιαδήποτε κλινική σύσταση (πηγή: Θεραπεία με μοριακό υδρογόνο — ανασκόπηση των κλινικών μελετών και των αποτελεσμάτων, Molecules, 2023). Αν θέλεις να μάθεις πώς μπορείς κι εσύ να ξεχωρίζεις μια αξιόπιστη μελέτη από μια μελέτη με αδύναμη μεθοδολογία —μέγεθος δείγματος, έλεγχος με εικονικό φάρμακο, δοσολογία, χρηματοδότηση—, ένας ξεχωριστός οδηγός σε βοηθά να εξετάσεις τα σχετικά κριτήρια.
Τι ακριβώς σημαίνει η ταξινόμηση GRAS — και τι δεν σημαίνει
Όσον αφορά την ασφάλεια, υπάρχει επίσης μια συγκεκριμένη επίσημη γνωμοδότηση από τις ΗΠΑ. Ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) απάντησε «δεν έχουμε ερωτήσεις» σε μια γνωστοποίηση GRAS (GRN 520), η οποία ολοκληρώθηκε το 2014. Σύμφωνα με αυτήν, το αέριο υδρογόνο που έχει διαλυθεί σε πόσιμο νερό, αρωματισμένα ποτά και σόδα μπορεί να χρησιμοποιείται με ασφάλεια σε συγκέντρωση έως 2,14 τοις εκατό κατ’ όγκο (πηγή: Γνωστοποιήσεις GRAS — GRN 520: Αέριο υδρογόνο, Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ). Η ταξινόμηση GRAS σημαίνει αποκλειστικά ότι η συγκεκριμένη ποσότητα διαλυμένου υδρογόνου θεωρείται ασφαλής ως συστατικό τροφίμων· δεν σημαίνει ότι ο FDA έχει αναγνωρίσει ή εγκρίνει οποιαδήποτε επίδραση ή όφελος στην υγεία. Είναι σκόπιμο να διαχωρίζουμε συνειδητά αυτά τα δύο: η αξιολόγηση της ασφάλειας των τροφίμων και το αν έχουν αποδειχθεί επιδράσεις στην υγεία είναι δύο ανεξάρτητα ζητήματα.
Τι αξίζει να προσέξεις προτού αποφασίσεις αν θα το δοκιμάσεις
Αν, μετά τα παραπάνω, κατέληξες ότι σε ενδιαφέρει το μετρήσιμο και επαληθεύσιμο μέρος —όχι οι υποσχέσεις για «θαυματουργό νερό», αλλά η πραγματική συγκέντρωση υδρογόνου— υπάρχουν ορισμένα συγκεκριμένα κριτήρια που αξίζει να εξετάσεις σε ένα συγκεκριμένο προϊόν. Πρώτα, δες αν ο κατασκευαστής αναφέρει συγκεκριμένη τιμή PPB και αν δηλώνει επίσης ποια μέθοδος χρησιμοποιήθηκε για τη μέτρηση· ένας μεμονωμένος αριθμός, χωρίς αναφορά στη μέθοδο μέτρησης, είναι δύσκολο να αξιολογηθεί και να συγκριθεί με τα στοιχεία άλλων προϊόντων.
Δεύτερον, έχει σημασία και η ίδια η μέθοδος παραγωγής: σε ένα μπουκάλι ηλεκτρόλυσης —για παράδειγμα, στο παραπάνω Core ή στο Hydrion Pulse, το οποίο αντιστοιχίζει συγκεντρώσεις σε δύο σαφώς προσδιορισμένες λειτουργίες (4000 PPB σε 5 λεπτά, 8000 PPB σε 10 λεπτά)— η διαδικασία είναι ένα επαληθεύσιμο φυσικό βήμα, για το οποίο η σελίδα του προϊόντος παρέχει λεπτομερή περιγραφή. Ωστόσο, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι μια υψηλότερη τιμή PPB δεν σημαίνει από μόνη της «πιο υγιεινό» νερό: η διαφορά στη συγκέντρωση μεταξύ δύο διαφορετικών μοντέλων οφείλεται στη μέθοδο παραγωγής και στον τρόπο χρήσης, όχι στο ότι το ένα έχει αποδεδειγμένα καλύτερη φυσιολογική επίδραση από το άλλο. Τρίτον, αξίζει να εκτιμήσεις ρεαλιστικά τι μπορείς να περιμένεις από ένα τέτοιο προϊόν: με βάση την τρέχουσα κατάσταση της έρευνας, δεν έχει αποδειχθεί ούτε η θεραπεία κάποιας συγκεκριμένης ασθένειας ούτε η άμεση βελτίωση της ευεξίας, επομένως δεν αξίζει να επιλέξεις κανένα προϊόν με βάση μια τέτοια υπόσχεση. Αν θέλεις συγκεκριμένα να μάθεις ποια ορατά ή βιωματικά αποτελέσματα παρουσιάζουν συνολικά οι μελέτες για το υδρογονούχο νερό, ένα ξεχωριστό, εκτενές άρθρο συνοψίζει με ειλικρίνεια τι γνωρίζουμε σήμερα για το ζήτημα, ενώ το άρθρο μας για τις συχνές παρανοήσεις εξετάζει και άλλους παρόμοια παρερμηνευμένους ισχυρισμούς. Αν πάλι θέλεις συγκεκριμένα να μάθεις πώς να αναγνωρίζεις ένα πραγματικά παραπλανητικό προϊόν υδρογονούχου νερού με ανεπαρκή τεκμηρίωση, αυτός ο οδηγός βασίζεται ειδικά σε αυτά τα κριτήρια.
Συνολικά, η ουγγρική κριτική του 2017 στρεφόταν κατά ενός συγκεκριμένου ισχυρισμού του μάρκετινγκ εκείνης της εποχής και δεν αναιρούσε ότι το αέριο υδρογόνο διαλύεται στο νερό σε μετρήσιμη ποσότητα — ένα επαληθεύσιμο φυσικό γεγονός που παραμένει αληθές μέχρι σήμερα και το οποίο πλέον συνοδεύεται από επίσημη γνωμοδότηση για την ασφάλεια των τροφίμων και από αρκετές κλινικές μελέτες, έστω και μικρής κλίμακας. Αν θέλεις να ενημερωθείς με βάση τις μετρήσιμες προδιαγραφές και να συγκρίνεις τις τιμές συγκέντρωσης και τις μεθόδους μέτρησης που αναφέρονται για κάθε μοντέλο, η επισκόπηση της συλλογής προϊόντων υδρογονούχου νερού αποτελεί ένα καλό σημείο εκκίνησης για αυτή τη σύγκριση.